Савдо иқтисодиётнинг энг муҳим соҳаларидан бири. Усиз ҳаётимизни тасаввур қилиб бўлмайди, айниқса Марказий Осиёда, бозорлар ва савдо расталари асрлар давомида нафақат харид-сотиқ, балки ижтимоий ҳаёт маркази бўлиб келган.
Аммо савдо муҳим тармоқдан деярли назорат қилинмайдиган стихияга айланса-чи?
Пойтахтда тартибсиз реклама пешлавҳаларига қарши кураш кетар экан, Чирчиқда муаммо анча кенгроқ кўриниш олмоқда. Бу ерда нафақат реклама, балки савдонинг ўзи ҳам дўкон ва бозор ҳудудидан чиқиб, жамоат жойларини эгаллаб бормоқда. Баъзан тадбиркорлар ўртасида ким кўпроқ ҳудудни банд қилиши, ким тротуарнинг каттароқ қисмини эгаллаши ёки ким кўчани ўз витринасининг давомига айлантириши бўйича мусобақа кетаётгандек туюлади.
Бу ҳолат айниқса марказий бозор атрофида яққол кўзга ташланади. Албатта, бозорнинг вазифаси савдо қилиш. Лекин товарлар тротуарларга, велосипед йўлакларига ва жамоат транспорти бекатларига чиқиб кетганда нима қилиш керак? Манекенлар, реклама конструкциялари, кийим-кечак ва пойабзал расталари пиёдалар ҳаракатининг бир қисмига айланиб қолгандачи?
Энг қизиғи — шаҳарликларнинг муносабати. Биз кийим илгичлари ва стендлар орасидан сиқилиб ўтишга, бир-биримизнинг оёғимизга босишга, ҳатто ўзига хос «инсон тирбандлиги»да туришга тайёрмиз. Аммо камдан-кам одам бу ҳолат табиийми ёки йўқми, деган саволни беради.
Эҳтимол, бу саволни бериш ҳам уларнинг вазифаси эмасдир. Ахир қоидаларга риоя этилишини назорат қилиш фуқаролар эмас, балки масъул идораларнинг ишидир.
Бу ерда оддий бўлмаган мувозанат масаласи пайдо бўлади. Бир томондан, савдо иш ўринлари яратади, солиқ тўлайди ва маҳаллий ҳамда республика бюджетини тўлдиради. Иккинчи томондан эса шаҳар яшаш учун қулай бўлиб қолиши керак. Туристлар, инвесторлар ва аҳолининг ўзи ҳам дўконлар сонига эмас, балки шаҳар муҳитининг сифатига қараб баҳо беради. Бу муҳит эса оддий нарсалардан бошланади: тротуарда бемалол юриш, велосипед йўлагидан фойдаланиш, бекатда тўсиқларсиз автобус кутиш имкониятидан.
Муаммо савдонинг ўзида эмас. Тадбиркорлар қанча кўп ва муваффақиятли бўлса, шаҳар учун шунча яхши. Муаммо жамоат ҳудуди аста-секин жамоатники бўлишдан чиқиб, хусусий бизнеснинг бепул давомига айлана бошлаганда юзага келади.
Бугун бу шунчаки тротуарга чиқарилган кийим стойкаси бўлиши мумкин. Эртага — велосипед йўлагидаги реклама баннери. Индинга эса — бекатдаги савдо қатори. Ҳар бир алоҳида ҳолат унчалик аҳамиятлидек кўринмаслиги мумкин, аммо улар кўпайган сари шаҳар одамлар учун эмас, одамлар шаҳарга мослашишга мажбур бўлаётгани сезилади.
Натижада бу ноаниқликда йўл четида — тўғри маънода ҳам — чирчиқликларнинг ўзи қолиб кетмоқда. Ахир тротуарлар, велосипед йўлаклари ва жамоат жойлари айнан улар учун қурилади.
Шунинг учун ҳам оддий савол туғилади: бизнес манфаатлари билан шаҳарликларнинг ҳуқуқлари ўртасидаги чегара қаердан ўтади? Тадбиркор жамоат ҳудудининг қанча қисмидан фойдаланиши мумкинлигини ким ва қандай қоидалар асосида белгилайди? Чирчиқда товарлар, реклама конструкциялари ва вақтинчалик савдо объектларини жойлаштириш бўйича ягона талаблар мавжудми?
Эҳтимол, янги тротуарлар ва жамоат ҳудудларини қуриш билан бирга, уларни аста-секин эгаллаб олинишидан ҳам ҳимоя қилиш вақти келгандир. Чунки қулай шаҳар — ҳар бир метрда савдо қилиш мумкин бўлган шаҳар эмас. Қулай шаҳар — унда ҳам тадбиркорларга, ҳам харидорларга, ҳам оддий пиёдаларга жой топиладиган шаҳардир.
