Академик Дилшод Зуҳурович Зикиряходжаев билан эксклюзив интервью — МДҲ ва Евроосиё мамлакатлари онкология ва рентгенорадиология марказлари ҳамда институтлари директорлари ассоциациясининг халқаро алоқалар бўйича вице-президенти.
Яқин вақтларгача «саратон» ташхиси кўпчилик учун ҳукмдек янграр эди. Бугун эса вазият ўзгарди: замонавий онкологияда беморларнинг нафақат умрини сезиларли даражада узайтириш, балки кўп ҳолларда тўлиқ соғайишига эришиш имконини берадиган технологиялар, дори воситалари ва даволаш усуллари мавжуд.
Бироқ профессор Зикиряходжаев таъкидлаганидек, даволаш муваффақияти кўп жиҳатдан касаллик қанчалик эрта аниқланганига боғлиқ.
Нега одамлар йиллаб симптомларга чидайди? Даволаниш учун чет элга бориш керакми? Ташқи омиллар ҳақиқатан ҳам хавфлими? Даволаш жараёнида беморнинг руҳий ҳолати қандай аҳамиятга эга? Бу ҳақда биз профессор билан суҳбатлашдик.
— Дилшод Зуҳурович, интервьюларингизнинг бирида бугун онкология кўп ҳолларда ҳукм эмаслигини таъкидлаган эдингиз. Касаллик хавфини камайтириш учун инсон нима қилиши мумкин?
— Мен доимо онкологик касалликлар ривожланишига олиб келувчи сабаблар мажмуаси мавжудлигини таъкидлайман. Касалликка олиб келган битта аниқ омилни ажратиб кўрсатиш қийин. Шу билан бирга, инсон ўз саломатлигига эътиборли бўлса, кўплаб хавф омилларига таъсир кўрсатиши мумкин.
Ҳа, замонавий онкология ирсий ва генетик омиллар жуда катта аҳамиятга эга эканини кўрсатди. Оддий қилиб айтганда, генетик занжиримизда муайян «заиф нуқталар» — маълум шароитларда ўсма ривожланишига олиб келиши мумкин бўлган ўзгаришлар мавжуд бўлиши мумкин.
Шунинг учун яқин қариндошларида онкологик касалликлар учраган инсонлар ўз саломатлигига алоҳида эътибор қаратишлари керак. Ирсият — эътиборсиз қолдириб бўлмайдиган хавф омилларидан биридир.
Бироқ яна бир муаммо бор — инсоннинг ўз саломатлигига эътиборсиз, баъзан эса шунчаки масъулиятсиз муносабати.
Тасаввур қилинг: инсоннинг ошқозони бир неча ой, ҳатто йиллар давомида оғрийди. У чидайди, қандайдир дорилар қабул қилади, ўзига «гастрит» ташхисини қўяди, аммо текширувдан ўтишни истамайди. Бунинг оқибатлари ҳақида эса ўйламайди.
Ахир айрим онкологик касалликлардан олдин узоқ давом этувчи сурункали касалликлар ва ҳолатлар кузатилиши мумкин. Шунинг учун йиллаб бир хил муаммо билан яшаб, симптомларни фақат дорилар билан босиб юриш, шунингдек, ноанъанавий даволаш усулларига берилиб кетиш мумкин эмас.
Организм доимо сигнал бераётган бўлса, бу сигнални эшитиш ва профессионал тиббиёт мутахассислари ёрдамида муаммони аниқлаш зарур.
Аҳолининг хабардорлик даражаси ҳам жуда муҳим. Одамлар асосий хавфли симптомларни билишлари ва қачон шифокорга мурожаат қилиш кераклигини тушунишлари лозим. Бу бирламчи тиббий-санитария ёрдами шифокорларига ҳам тааллуқли. Улар онкологик касалликдан далолат бериши мумкин бўлган эрта симптомларни билишлари, беморни ўз вақтида зарур текширувдан ўтишга ишонтиришлари ва йўналтиришлари керак.
— Демак, профилактика ва эрта ташхислаш биринчи даражали аҳамиятга эгами?
— Албатта.
Эрта ташхислаш даволаш учун бутунлай бошқа имкониятларни яратади. Касаллик I–II босқичларда аниқланганда, кўплаб ўсма турларида даволашнинг муваффақият кўрсаткичлари жуда юқори бўлиши — ҳатто 80 фоизгача етиши мумкин.
Шунинг учун вазифамиз касаллик кеч босқичда ўзини намоён қилишини кутиб ўтирмасдан, уни имкон қадар эрта аниқлашдан иборат. Касалликнинг кеч босқичларини даволаш ҳам давлат, ҳам бемор учун анча қимматга тушади.
Ташкиллаштирилган скрининг дастурлари жуда катта аҳамиятга эга. Бунда улар шунчаки ҳисобот учун эмас, балки ҳақиқатан ҳам самарали ишлаши керак.
Японияга қаранг. У ерда профилактик текширувларга шу қадар жиддий муносабатда бўлинадики, ёндашувнинг ўзи бутунлай бошқача.
Масалан, 30 ёшдан кейин аёллар зарур текширувлардан, жумладан, кўкрак бези саратонини аниқлаш билан боғлиқ текширувлардан ўз вақтида ўтишлари керак. Эркакларда эса 45 ёшдан кейин простата бези ва ошқозон касалликларини, жумладан, гастроскопия орқали текширишга катта эътибор қаратилади.
У ерда бунга муносабат ҳам бутунлай бошқача. Агар инсон белгиланган профилактик текширувдан ўз вақтида ўтмаса, бу ҳатто иш жойига кириш имконияти вақтинча чекланиши каби амалий оқибатларга олиб келиши мумкин — яъни у белгиланган тиббий кўрикдан ўтмагунча ишга қўйилмайди.
Биз ҳам ана шунга интилишимиз керак: профилактик текширув расмиятчиликка айланмаслиги лозим. Инсон профилактик кўрик ёки тиббий текширув ёш, жинс ва хавф омилларига мувофиқ соғлиқ ҳақида қайғуришнинг даволаниш каби зарур қисми эканини тушуниши керак.
Бундай маданиятни шакллантиришимиз зарур. Бирор жойимиз оғришини кутиб ўтирмасдан, ёш, жинс ва хавф омилларига мувофиқ мунтазам равишда текширувдан ўтиш керак.
— Бугун даволашда замонавий технологиялар, дори воситалари ва усуллар катта роль ўйнайди. Тиббиётимиз қай даражада илгарилади?
— Сўнгги 10–15 йил давомида бизда жуда кўплаб юқори тиббий технологиялар жорий этилди, юқори малакали мутахассислар фаолият юритмоқда. Улардан тўғри фойдаланилса, касалликни эрта аниқлаш, самарали даволаш ва узоқ муддатли клиник ремиссияга эришиш мумкин.
Шуни таъкидламоқчиман: бугун онкологик ташхис қўйилган беморнинг кўп ҳолларда фақат шу сабабли чет элга боришига зарурат йўқ.
Ҳозир Олмония, Ҳиндистон, Исроил ва бошқа мамлакатларда даволанишни ташкил этиш бўйича жуда кўп реклама эълонлари учрайди. Аммо онкологияда тиббий туризм кўпинча аҳолининг етарлича хабардор эмаслиги натижасига айланмоқда. Айрим «бизнесменлар» эса бундан фойдаланмоқда.
Чет элда даволанишнинг ўзи даволаш яхшироқ бўлади, дегани эмас.
Аввало беморда қандай ташхис қўйилгани, касаллик қайси босқичда экани, унга айнан қандай даволаш кўрсатилгани ва бу даволашни қаерда олиш мумкинлигини тушуниш керак.
Гап шундаки, кўплаб онкологик касалликлар кўп босқичли ва узоқ давом этадиган даволашни талаб қилади. Бемор соматик ҳолати ва моддий харажатлар туфайли 6–18 ой давомида хориждаги шифокор қабулига қайта-қайта бориш имконига эга бўлмаслиги мумкин. Бу муҳим муаммо!
Албатта, бизда ҳали ҳам ҳар доим ҳам бажарилавермайдиган камёб, ўта мураккаб текширувлар ва жарроҳлик амалиётлари бор. Аммо бу беморларнинг умумий сонига нисбатан жуда кичик қисмни ташкил этади.
Масалан, бугун кўкрак бези саратонининг кўплаб шаклларида органни мажбурий равишда олиб ташлаш талаб этилмайди. Айрим ҳолларда органни сақлаб қолувчи даволаш усулидан фойдаланиш мумкин. Баъзида операция билан бир вақтда ёки ундан кейин реконструктив жарроҳлик амалиёти ўтказилади.
Аммо бу аёл учун қанчалик муҳим эканини тасаввур қилинг. Бу фақат тиббий масала эмас. Бу беморнинг руҳий ҳолати, жамиятдаги ўрни ва кейинги тўлақонли ҳаёти билан боғлиқ масаладир. Ҳозирги кунда онкологлар кўп ҳолларда органни сақлаб қолувчи жарроҳлик амалиётларини афзал кўришмоқда.
— Кўплаб фуқаролар онколог қабулхонасидан гўё унинг ўзи касалликни «чақириб қўядигандек» узоқлашишади. Қачон онкологга мурожаат қилиш керак?
— Онкологик ҳушёрликнинг йўқлиги — оғир оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган катта хато.
Инсонни нимадир безовта қилаётган бўлса, хавфли симптомлар мавжуд бўлса ёки оилавий анамнезда онкологик касалликлар бўлса, ўз хоҳиши билан ҳам онкологга мурожаат қилиши мумкин.
Бошқа мутахассис шифокор онкологга йўлланма берган ҳолатда албатта мурожаат қилиш керак. Ахир бу беморда қандайдир касаллик белгилари мавжудлигини англатади. Онколог кўригида эса бу гумонлар бартараф этилиши ҳам мумкин.
Аммо ҳақиқий фожиа — инсон ўзининг онкологик касаллиги борлигини аллақачон билса-да, барибир даволанишга бормаса, онкологлардан қочса ва бошқа мутахассисларга мурожаат қилишда давом этса. Охир-оқибат онкологга мажбуран мурожаат қилади. Аммо кеч бўлади!
Яна бир бор такрорлайман: онкологияда вақт даволаш муваффақиятининг энг муҳим омилларидан биридир.
Онкологик касалликларни махсус онкология муассасаларида малакали онкологлар даволаши керак. Бу ерда «гиёҳшунослар», табиблар ва экстрасенсларга ўрин йўқ.
Онкология бир нечта усулларни қамраб олади: жарроҳлик, кимётерапия, радиотерапия, иммунотерапия — яъни замонавий тиббиётнинг комплекс ёндашувини.
Онкологик касалликлар илмий далилларга асосланган замонавий тиббиёт усуллари билан даволаниши керак. Бугун бизда кўплаб ўсма касалликларига қарши самарали курашиш имконини берадиган муваффақиятли усуллар бор ва улардан фойдаланиш зарур.
— Бугун деярли барча клиникалар турли хил чек-ап дастурларини таклиф қилмоқда. Улар баъзан анча қиммат туради. Уларнинг ҳақиқий фойдаси борми?
— Албатта, фойдаси бор. Аммо текширув дастури инсоннинг ёши ва бошқа хавф омилларига боғлиқ бўлиши керак.
Чек-ап — шунчаки кўплаб қиммат таҳлилларни топшириш дегани эмас. Муайян инсонга айнан қайси текширувлар кераклигини тўғри белгилаш муҳим. Буни шифокор аниқлайди ва беморга тўғри йўналиш беради.
Кўплаб касалликларни, жумладан, онкологик касалликларни эрта босқичда аниқлаш ва шу орқали инсонга ўз вақтида ёрдам бериш мумкин.
Энг муҳими — текширувни расмиятчиликка айлантирмаслик. Агар инсон диспансеризациядан фақат тиббий картасига муҳр қўйдириш учун ўтса, бундан катта маъно йўқ.
— Матбуотда канцероген моддалар ва одатлар ҳақида доимо хабарлар пайдо бўлади. Аслида нимадан эҳтиёт бўлиш керак?
— Биринчи ва энг аниқ омил — чекиш. Тамакки ўпка саратони ва қатор бошқа онкологик касалликлар ривожланишининг исботланган хавф омили ҳисобланади.
Алкоголь ҳам онкологик касалликлар ривожланишининг асосий сабабларидан биридир. Бунда ҳеч қандай шубҳа йўқ.
Бизнинг «севимли» носвойимизни ҳам безарар деб бўлмайди. Унинг таркибида канцероген моддалар мавжуд. Носвой истеъмол қиладиган одамларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати ўсмалари ривожланиш хавфи сезиларли даражада юқори.
Яна бир омил — шиллиқ қаватларнинг мунтазам равишда термик шикастланиши. Доимий равишда жуда иссиқ овқат ва ичимликлар истеъмол қилиш қизилўнгач касалликлари хавфини ошириши мумкин.
Кўплаб кимёвий бирикмалар ҳам хавф туғдиради. Шунинг учун зарарли ишлаб чиқариш соҳаларида — заводлар, фабрикалар ва инсон мунтазам равишда эҳтимолий хавфли моддалар ёки ишлаб чиқариш чанги билан алоқада бўладиган корхоналарда ишлайдиган ходимлар алоҳида эътибор марказида бўлиши керак.
Кўплаб мамлакатларда қурилишда асбестдан фойдаланиш анча аввал сезиларли даражада чекланган. Бизда эса асбестли шифер ҳануз кенг тарқалган.
Асбест ва бошқа кимёвий бирикмаларни ўз ичига олган материаллар билан ишлашда организмни ҳимоя қилиш чораларига риоя қилиш зарур.
Албатта, бошқа жуда кўплаб омиллар ҳам мавжуд.
Шу билан бирга, саратон айнан битта муайян омил туфайли юзага келганини деярли ҳеч қачон айтиб бўлмайди. Одатда ирсият, турмуш тарзи, атроф-муҳит, касбий таъсирлар ва бошқа ҳолатлар мажмуаси аҳамиятга эга бўлади.
— Психологик ҳолат касалланиш ва даволаш жараёнига таъсир қиладими? Инсоннинг характери, руҳий ҳолати қанчалик муҳим?
— Бу саволга бир маъноли жавоб бериш мумкин эмас.
Масалан, стресс ҳақиқатан ҳам инсоннинг умумий саломатлигига салбий таъсир кўрсатади. Стресс организм учун жиддий юклама ҳисобланади. Аммо ҳар қандай стресснинг ўзи саратонга олиб келади, деб айтиш мумкин эмас. Йўқ.
Бироқ ижобий кайфият, яқинлар қўллаб-қувватлаши ва шифокорга бўлган ишонч даволаш ва реабилитация жараёнида, шубҳасиз, жуда муҳим.
Кўп йиллик клиник амалиётим давомида беморларнинг даволаниш жараёнини қанчалик турлича ўташини шахсан кузатганман. Кўп нарса инсоннинг курашишга қанчалик тайёрлигига, шифокорга қанчалик ишонишига ва унинг тавсияларини қанчалик синчковлик билан бажаришига боғлиқ.
Аммо мен барибир биринчи ўринга шифокор кўрсатмаларини сўзсиз ва бекаму-кўст бажаришни қўяр эдим.
Ижобий руҳий ҳолат даволашнинг ўрнини босмайди. Аммо у бемор учун жуда жиддий таянч бўлиши мумкин.
Шубҳасиз, онколог шифокорнинг бемор шахсиятига ҳурмат билан муносабатда бўлиши ҳам катта аҳамиятга эга.
Менинг қатъий ишончим шуки: агар онколог беморга ҳамдард бўла олмаса, у касбини ўзгартириши керак.
Шифокор қаршисида фақат ташхис ва касаллик тарихи турганини кўрмаслиги керак. Унинг олдида қўрқиб, хавотирланаётган тирик инсон бор.
У инсонга нафақат профессионал ёрдам, балки ҳамдардлик, онколог шифокор билан доимий мулоқот ва инсонпарвар муносабат ҳам керак.
— 4ir4ik.uz ўқувчиларига қандай тилак билдирган бўлардингиз?
— Касалликдан қўрқманг, кўпроқ маълумот олинг ва «авось»га умид қилманг.
Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, кўплаб онкологик касалликлар хавфини соғлом турмуш тарзи, ўз саломатлигига эътиборли муносабат ва мунтазам профилактик текширувлар орқали камайтириш мумкин.
Агар сизга диспансеризациядан ўтиш тавсия қилинса — бу имкониятдан фойдаланинг. Текширувдан ўтинг.
Саломатлигингизга сарфлашдан тежаманг.
Организмингизни тинглашни ва тушунишни ўрганинг. Агар узоқ вақт давом этадиган ёки такрорланадиган симптомлар пайдо бўлса, шифокорга мурожаат қилинг.
Ижобий кайфиятда бўлинг. Замонавий тиббиётга ишонинг. Ва энг муҳими — ҳаётни севинг.
Ҳурматли Дилшод Зуҳурович, суҳбатимиз учун вақт ажратганингиздан жуда миннатдормиз. Ишонамизки, сизнинг профессионал фикрингиз, аниқ тавсияларингиз ва бундай мураккаб касаллик ҳақидаги оддий ва тушунарли суҳбатингиз ўқувчиларимизга ўз саломатлигига янада масъулиятли муносабатда бўлиш, шифокорга мурожаатни кечиктирмаслик ва ўз организмига эътиборлироқ бўлишга ёрдам беради.
Сизга мустаҳкам соғлиқ, касбий фаолиятингизда янги муваффақиятлар ва миннатдор беморлар тилаймиз.
Ўқувчиларимизга эса — саломатлик, ўзларига эътиборли бўлиш ва, энг муҳими, гап ўз саломатлиги ҳақида кетганда вақтни ҳеч қачон бой бермасликни тилаймиз.
Суҳбатдош — Артём Горохов,
4ir4ik.uz портали бош муҳаррири
Эслатма: интервью рус тилидан таржима қилинди.
#интервью
