Сўнгги йилларда Ўзбекистонда кибержиноятчилик кескин даражада ўсиб борди. Ички ишлар вазирлигининг маълум қилишича, 2019 йилдан 2024 йилгача бўлган даврда фуқаролардан 1 триллион 909 миллиард сўмдан ортиқ маблағ ўғирланган — бу тахминан 150 миллион АҚШ долларига тенг.
2019 йилда мамлакатда ҳаммаси бўлиб 863 та 18 хил кибержиноят қайд этилган бўлса, 2024 йилга келиб бу кўрсаткич 58 800 та жиноятга ва 62 хил турга етди. Беш йил ичида кибержиноятчилик даражаси 68 баробарга, сўнгги бир йил ичида эса 2023 йилга нисбатан 9,1 мартага ўсган.
Аҳволнинг жиддийлигини янада яққолроқ акс эттирадиган факт: 2024 йилда мамлакатда содир этилган жиноятларнинг 44,4% қисми ахборот технологиялари ёрдамида амалга оширилган. Демак, ҳар иккинчи жиноят деярли интернет орқали содир этилмоқда.
Кимлар хавф остида?
ИИВ таҳлилига кўра, барча кибержиноятларнинг 98% банки карталари билан боғлиқ. Асосий схемалар қуйидагича:
- 60% — зарарли дастурлар ва ҳаволалар орқали шахсий маълумотлар ва банк карталарига кириш;
- 16% — алдамчилик орқали SMS-кодларни қўлга киритиш;
- 11% — онлайн-савдо платформалари орқали содир этиладиган фирибгарликлар;
- 9% — фуқароларни пулини алдов йўли билан ўзлаштириш;
- 4% — жабрланувчилар номидан онлайн кредитлар расмийлаштириш.
Афсуски, фақатгина кексалар ёки онлайн хавфсизликка эътиборсиз инсонлар эмас, балки ахборот технологиялари соҳасида ишлайдиган мутахассислар ҳам фирибгарлар қурбони бўлмоқда. 4ir4ik.uz портали ходимлари таъкидлашича, уларга доимий равишда турли телефони фирибгарлар қўнғироқ қилиб, турли психологик усуллар билан шахсий маълумотларни қўлга киритишга уринмоқда.
Киберхавфдан ўзингизни қандай ҳимоя қилиш мумкин?
ИИВ ва мутахассислар қуйидаги хавфсизлик чораларига амал қилишни тавсия этади:
- Шубҳали ҳаволаларни очманг, хусусан SMS ёки электрон хатлар орқали келган бўлса.
- PIN-код, CVV-код ва SMS орқали келадиган кодларни ҳеч кимга айтманг, ҳатто ўзини банк ходими деб таништирса ҳам.
- Барча қурилмаларингизга антивирус дастури ўрнатинг ва уни мунтазам янгилаб туринг.
- Веб-сайт манзилини диққат билан текширинг — у «https://» билан бошланиши ва расмий сайт бўлиши керак.
- Банк иловаларида икки босқичли аутентификацияни ёқинг.
- Фирибгарлик ҳолатлари ҳақида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга хабар беринг — бу бошқаларни ҳимоя қилишга ёрдам беради.
Рақамли гигиена муҳимлиги
Онлайн хизматлар ва рақамли фаоллик ортиши билан ҳар бир фуқаронинг интернетда ўзини оқилона тутиши жуда муҳим. Биргина эҳтиётсиз ҳаракат — зарарли ҳаволага босиш ёки кодни нотаниш шахсга бериш — катта маблағ ва нервларни йўқотишга олиб келиши мумкин.
ИИВ фуқароларни эҳтиёт бўлишга, кирувчи маълумотларга танқидий ёндашишга ва рақамли саводхонликни оширишга чорлайди. Киберхавфсизлик — бу нафақат давлат, балки ҳар бир фойдаланувчининг шахсий масъулияти ҳамдир.
Агар сиз фирибгарлик қурбонига айланган бўлсангиз — сукут сақламанг. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилинг ва ҳодиса ҳақида маълум қилинг, шунда бошқалар ҳам шу тузоққа тушиб қолмасликлари мумкин.
