Сўнгги йилларда Ўзбекистонда экологик вазият кескин ёмонлашиб бормоқда. Табиатга нисбатан бепарво, айрим ҳолларда эса жиноий муносабат салбий оқибатларга олиб келмоқда: ҳаво ифлосланиши, яшил зоналарнинг камайиши, ахлатнинг тўпланиши, одамлар саломатлигига хавф. Бугун пойтахтда ҳаво сифати яна жуда хавфли кўрсаткичга етди. Чирчиқда аҳвол бироз яхшироқ бўлса ҳам, идеалдан анча узоқ.
Шу шароитда давлат раҳбарияти кескин чоралар кўришга мажбур бўлди. Президент Шавкат Мирзиёев томонидан имзоланган хужжатларга асосан, Экология вазирлиги мустақил мақомга эга бўлган Экология ва иқлим ўзгариши бўйича Миллий қўмитага айлантирилди. Бу қарор экологик хавфсизликни таъминлаш бўйича тамоман янги вертикал тузилманинг шаклланишига олиб келади.
Қўмитанинг мақоми ва асосий ваколатлари
Миллий қўмита қуйидаги йўналишларда ягона давлат сиёсатини амалга оширади ва назоратни таъминлайди:
- экологик вазиятни барқарор сақлаш;
- атроф-муҳитни муҳофаза қилиш;
- «Яшил макон» умуммиллий лойиҳасини амалга ошириш;
- ўрмонлар ва яшил майдонларни кенгайтириш;
- глобал иқлим ўзгаришининг оқибатларини юмшатиш;
- чўлланишга қарши курашиш.
Қўмита ҳукумат тизимидан чиқарилди ва эндиликда тўғридан-тўғри президентга ҳисобот беради. Қўмита раиси шу билан бирга президентнинг экология масалалари бўйича маслаҳатчиси лавозимини ҳам эгаллайди.
Алоҳида фармонга кўра, қўмита ўз фаолиятини барча давлат органларидан мустақил равишда олиб боради. Ҳеч бир давлат идораси ёки уларнинг мансабдор шахслари қўмита ишига аралашиши мумкин эмас.
Ҳудудий бўлинмалар ҳам маҳаллий ижро органлари тизимига кирмайди ва фақат қўмитага бўйсунади.
Қўмита ҳузурида қуйидаги агентликлар ўз фаолиятини давом эттиради:
- ўрмон барпо этиш ва яшил зоналарни кенгайтириш агентлиги;
- Гидрометеорология хизмати агентлиги;
- чиқиндуларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиёт агентлиги.
Шунингдек, Экология қўмитаси ҳузурида Миллий экологик мониторинг маркази ташкил этилди.
Умуммиллий лойиҳалар
Қўмита қуйидаги муҳим лойиҳаларнинг масъул ижрочиси этиб белгиланди:
- «Чиқиндилардан холи ҳудуд» — чиқиндиларни қайта ишлаш ва уларни бошқариш тизимини такомиллаштириш.
- «Тоза ҳаво» — атмосфера ҳавоси сифатини яхшилаш.
- «Яшил макон» — Қорақалпоғистон, вилоятлар ва Тошкентда 2028 йилга қадар камида 100 гектарлик ботаник ва дендрологик боғлар ташкил этиш.
- «Экотафаккур» — аҳолида экологик маданият ва турмуш тарзини шакллантириш.
- «Биономер» — биоҳафзалик ва биоранг-барангликни ҳимоя қилиш.
Қўмита ҳузурида халқаро ва маҳаллий мутахассислар иштирокида «Эколойиҳалар фабрикаси» номли лойиҳа офиси ташкил этилмоқда.
Экополисия: экологик хавфсизликнинг янги механизми
Фармонга мувофиқ, Экология қўмитаси таркибида Экологик назорат давлат инспекцияси, яъни Экополисия ташкил этилди. Унинг бошлиғи Миллий қўмита раисининг ўзи ҳисобланади.
Экополисия қуйидаги махсус ҳуқуқ ва ваколатларга эга:
- жисмоний куч ишлатиш;
- махсус воситалар, жумладан электрошок ускуналаридан фойдаланиш;
- резина ўқ ва тўрли ўқ-дорилар билан жиҳозланган хизмат қуролларидан фойдаланиш;
- ҳар бир инспекторни боди-камералар билан таъминлаш;
- ўз ҳудудий бўлинмаларини маъмурий-ҳудудий чегаралар эмас, балки табиий экологик ҳудудлар асосида ташкил қилиш.
Қонун ҳужжатларига ўзгаришлар киритилгунга қадар, Экополисия ходимлари куч ва махсус воситаларни қўллашда «Ички ишлар органлари тўғрисида»ги қонун қоидаларига амал қилади.
Бу нега муҳим?
Ўзбекистонда экологик вазият кундан-кунга жиддийлашиб бормоқда. Ҳаво сифати пасайиши, чанг ва антропоген чиқиндилarning кўпайиши, яшил майдонларнинг қисқариши аҳолининг ҳаёти ва саломатлигига бевосита таъсир қилмоқда. Тошкент ва вилоятлар баъзан дунёдаги энг ифлос ҳаволи шаҳарлар рўйхатидан жой олмоқда.
Миллий қўмита ва Экополисиянинг ташкил этилиши — экологик хавфсизликни марказлаштириш ва назоратни кучайтиришга қаратилган жиддий қадамдир. Бу чоралар самарали амалга оширилса, мамлакат учун стратегик аҳамиятга эга бўлган экологик барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.
