Шаҳар байрамга бор кучини бериб тайёргарлик кўраётган бир пайтда, ҳар бир маҳаллада тайёргарлик ишлари олиб борилмоқда: ҳовлилар ва уйларга туташ ҳудудлар ободонлаштирилмоқда, аҳоли ўз кучлари билан атрофни тартибга келтирмоқда. Аммо айнан шу пайтда одатда кундалик ҳаётда унчалик кўзга ташланмайдиган бир муаммо — маиший чиқиндиларни олиб чиқиш масаласи кескин долзарб бўлиб қолди.
Ҳокимиятнинг фуқаролар мурожаатлари қабул қилинадиган чатидаги хабарларга қараганда, бугунги кунда шаҳарда энг кўп муҳокама қилинаётган муаммолардан бири айнан шу. Чат переполненные чиқинди контейнерлари акс этган суратларга тўлиб кетган. Контейнерлар лиқ тўлган, улар атрофида эса чиқинди солинган қоплардан ҳақиқий уюмлар пайдо бўлган.
«Махсустранс» ходимлари ишлар бажарилаётгани, чиқиндилар белгиланган график асосида олиб чиқилаётгани ва вазият назоратда эканини мунтазам билдирмоқда. Аммо аҳоли жойлаётган суратлар бошқа манзарани кўрсатмоқда: муаммо ҳали ҳам ҳал этилмаган.
Бу ерда вазиятга фақат айрим чиқинди майдончаларини тозалаш муаммоси сифатида эмас, балки шаҳар логистикаси масаласи сифатида қараш керак.
Агар контейнерлар икки кунда тўлиб қолса — муаммо аҳолида эмас
ТБОни йиғиш ва олиб чиқишнинг яхши йўлга қўйилган тизими — замонавий, цивилизациялашган шаҳарнинг энг муҳим кўрсаткичларидан бири. Бу нафақат ташқи кўриниш, балки санитария ҳолати, тартиб ва шаҳар муҳитининг сифати масаласидир.
Чирчиқ тез суръатларда ўсиб бормоқда. Айниқса, кўп қаватли уйлар зич жойлашган янги ҳудудлар шаҳар учун жиддий синов бўлмоқда. Бу ерларда нисбатан кичик ҳудудда аҳоли сони анча кўп, демак, ҳосил бўладиган чиқиндилар ҳажми ҳам бошқача.
Шу ерда оддий савол туғилади: амалдаги чиқинди олиб чиқиш тизими бугунги Чирчиқ эҳтиёжларига мос келяптими?
Кўриниб турибдики, ҳар доим ҳам эмас.
Шаҳарнинг эски ҳудудларида вазият кўп жойларда анча яхши. Буни тушуниш қийин эмас: контейнерлар сони ва уларни олиб чиқиш даврийлиги аҳоли сонига кўпроқ мос келади. Чиқиндилар критик даражада тўпланиб қолишга улгурмайди.
Аммо аҳоли зич жойлашган кўп қаватли ҳудудларда манзара бутунлай бошқача.
Уч-тўртта контейнер бир-икки кунда тўлиб қолиши мумкин. Шундан сўнг чиқиндилар контейнерлар атрофидаги ҳудудни эгаллай бошлайди. Тўлиб кетган қоплар пайдо бўлади, чиқиндилар атрофга сочилади, вақт ўтиши билан эса улар чирийди, суюқлик чиқаради ва ёқимсиз ҳид тарқатади.
Бу энди муайян чиқинди ишчисининг қанчалик яхши ишлаётгани масаласи эмас. Бу тизимнинг ўзи тўғри ҳисобланганми, деган савол.
Оддий арифметика
Чиқиш йўли, гўёки, аниқ — аҳоли сони кўпайган жойларда контейнерлар сонини ошириш керак.
Бу ерда мураккаб ҳисоб-китоблар ҳам талаб этилмайди. Ҳар бир маҳалладаги аҳоли сони маълум. Бир киши ҳисобига ўртача қанча маиший чиқинди ҳосил бўлишини ҳам ҳисоблаш мумкин. Кейин эса оддий арифметика: муайян аҳоли сонига қанча контейнер керак ва улар қайси даврийликда бўшатилиши лозим.
Аммо контейнерлар сонини кўпайтириш — фақат биринчи қадам.
Агар чиқиндилар ҳажми ошган бўлса, шунга мос равишда чиқинди ташувчи машиналарнинг қатновлари сонини ёки техникаларнинг ўзини кўпайтириш зарур.
Ва бу ерда яна бир парадоксал ҳолатга дуч келамиз.
Бугун чиқинди майдончасига келган ходимлар кўпинча контейнерларни бўшатиш билан чекланмай, улар атрофида тўпланиб қолган катта ҳажмдаги чиқиндиларни қўлда юклашга мажбур бўлмоқда.
Натижада майдончага хизмат кўрсатиш учун бир неча дақиқа эмас, анча кўп вақт сарфланади.
Шундан кейин ҳақиқий «қор кўчкиси» эффекти бошланади: бир мусоровоз майдончада ушланиб қолади — кейинги нуқта кечроқ хизмат кўрсатилади — у ерда яна кўпроқ чиқинди тўпланади — кейинги машина эса янада кўпроқ вақт сарфлайди.
Натижада эса ҳамма зарар кўради.
Оқибатлар билан эмас, тизимни модернизация қилиш билан курашиш керак
Аҳоли нега тўлиб кетган контейнерлар ёнига чиқинди ташлаётганини чексиз муҳокама қилиш мумкин. Навбатдаги чиқинди олиб чиқиш амалга оширилгани ҳақида чатга мунтазам хабар бериш ҳам мумкин. Контейнерлар атрофида пайдо бўлган чиқинди уюмларини қайта-қайта тозалаш ҳам мумкин.
Аммо агар контейнерлар яна бир-икки кун ичида тўлиб қолса, демак, муаммо чуқурроқда.
Шаҳар ўсишини ҳисобга олган ҳолда амалдаги тизимни қайта кўриб чиқиш зарур.
Бу ҳар бир маҳалланинг контейнерларга бўлган эҳтиёжини аниқ ҳисоблаш, мусоровозлар йўналишларини қайта кўриб чиқиш, қатновлар сонини кўпайтириш, зарур жойларда эса қўшимча техника ва контейнерлар харид қилишни англатади.
Бошқача айтганда, Чирчиққа шунчаки тўлиб кетган чиқинди майдончаларини бир марталик тозалаш эмас, балки замонавий ва шаҳарнинг келажакдаги ўсишига мослаштирилган ТБО билан ишлаш тизими керак.
Шаҳар ўсмоқда — инфратузилма ҳам улгуриши керак
Чирчиқ ривожланмоқда, янги уйлар қурилмоқда, янги турар жой массивлари пайдо бўлмоқда, аҳоли сони ортиб бормоқда. Бу, албатта, яхши янгилик.
Аммо шаҳарнинг ўсиши коммунал инфратузилмага тушадиган юкнинг ҳам ортишини англатади.
Агар бугун янги кўп қаватли уйлар ҳудудида аввалгидан анча кўп одам яшаса, чиқиндиларни олиб чиқиш тизимини эски ҳисоб-китоблар асосида сақлаб қолиб, аввалги натижага эришишни кутиш мумкин эмас.
Ўсиб бораётган шаҳарни эски шаҳар мантиғи билан бошқариб бўлмайди.
Биз шаҳар бюджети шакллантирилаётганда ТБОни олиб чиқиш, контейнер майдончаларини сақлаш ва жамоат жойларини тозалаш ишларини нормаллаштириш учун зарур маблағлар топилишига умид қиламиз.
Чирчиққа қўшимча контейнерлар ва техника, йўналишлар ҳамда графикларни оптималлаштириш, энг муҳими эса — бутун тизимни аҳолининг ҳақиқий сони ва ҳосил бўлаётган чиқиндиларнинг ҳақиқий ҳажмидан келиб чиқиб ҳисоблаш зарур.
Байрам — шаҳарни тартибга келтириш учун яхши сабаб. Аммо, эҳтимол, ундан ҳам яхшироқ сабаб — Чирчиқда тартиб нафақат байрамлар арафасида, балки ҳар куни сақланиб қолиши учун нима қилиш кераклиги ҳақида жиддий ўйлаб кўришдир.
