Сўнгги беш йил ичида Ўзбекистонда муомаладаги нақд пул ҳажми сезиларли даражада ошди. Агар 2022 йилда бу кўрсаткич 28,6 трлн сўмни ташкил этган бўлса, 2025 йилга келиб у 68,5 трлн сўмга яқинлашди, яъни қарийб 2,4 баробарга ўсди. Бу маълумотлар республика Марказий банки статистикасига асосланади.
Шу билан бирга, мутахассислар эътибор қаратаётган муҳим жиҳат бор: нақд пул ҳажми абсолют ҳисобда ошган бўлса-да, унинг умумий пул массасидаги (М2) улуши аста-секин камайиб бормоқда. 2025 йил ҳолатига кўра, нақд пул улуши 20 фоиздан паст, тахминан 19 фоиз атрофидани ташкил этмоқда. Бу эса мамлакатда безнал ҳисоб-китобларга ўтиш жараёни кучайиб бораётганини кўрсатади.
🌍 Жаҳон тажрибаси: Япония ва Германия мисолида
🇯🇵 Япония
Японияда сўнгги йилларда нақд пулдан фойдаланиш пасайиш тенденциясини кўрсатмоқда. 2025 йилда илк бор 18 йил ичида мамлакатдаги муомаладаги нақд пул ҳажми қисқарди. Бу ҳолат Япония Марказий банкининг иқтисодий рағбатлантириш сиёсатига ўзгартишлар киритиши, шунингдек, фоиз ставкаларининг ошиши билан боғлиқ.
Шу билан бирга, рақамли тўловлар ва электрон ҳисоб-китоб воситаларининг оммалашуви натижасида банкнотлардан фойдаланиш кетма-кет бир неча йил давомида камайиб бормоқда.
🇩🇪 Германия
Германияда нақд пул ҳали ҳам кенг қўлланилади. 2023 йилда мамлакатдаги барча тўловларнинг тахминан 51 фоизи нақд пул орқали амалга оширилган. Бироқ, бу ерда ҳам карта ва электрон тўловлар улуши изчил равишда ошиб бормоқда.
Бу Европа давлатлари учун хос бўлган умумий тенденцияни акс эттиради: нақд пул ҳали ҳам кундалик ҳаётда муҳим ўрин тутади, аммо унинг улуши босқичма-босқич камаймоқда.
📉 Нақд пул айланмасининг қисқариши — глобал тенденция
Дунёдаги кўплаб ривожланган мамлакатларда нақд пул улуши пасайиб, безнал тўловлар устуворлик касб этмоқда. Бу жараён қуйидаги омиллар билан боғлиқ:
-
рақамли тўлов тизимларининг ривожланиши;
-
тезкор тўлов технологияларининг жорий этилиши;
-
молиявий шаффофликни оширишга қаратилган сиёсат;
-
“яширин иқтисодиёт” улушини қисқартириш чоралари.
Иқтисодчилар бу ҳолатни баъзан «банкнотлар парадокси» деб ҳам аташади: яъни, нақд пул орқали амалга ошириладиган тўловлар улуши камайса-да, муомаладаги нақд пул умумий ҳажми маълум вақтгача ўсиб бориши мумкин.
💳 Нима учун нақд пул ҳали ҳам сақланиб қолмоқда?
Рақамли иқтисодиёт ривожланишига қарамай, нақд пулнинг ҳамон муайян афзалликлари мавжуд:
-
✔️ анонимлик ва шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш;
-
✔️ банк хизматларидан фойдаланмайдиган аҳоли қатламлари учун қулайлик;
-
✔️ интернет ёки техник инфратузилмасиз ҳам ишлай олиши;
-
✔️ электрон тизимларда узилишлар бўлганда захира восита сифатида хизмат қилиши.
❗ Нақд пул айланмасининг камчиликлари
Бироқ нақд пул безнал тўловларга нисбатан қатор камчиликларга эга:
-
Юқори харажатлар — пулни чоп этиш, сақлаш, ташиш ва ҳимоя қилиш қимматга тушади.
-
Ўғирланиш ва йўқолиш хавфи — нақд пулни тиклаш амалда имконсиз.
-
Назорат ва шаффофликнинг пастлиги — нақд пул кўпинча яширин иқтисодиёт билан боғлиқ.
-
Секинлик ва ноқулайлик — онлайн ва йирик тўловларда безнал ҳисоб-китоблар анча самарали.
🇺🇿 Ўзбекистон: режалар ва йўналишлар
Ўзбекистонда ҳам молия тизимини модернизация қилиш доирасида нақд пул айланмасини босқичма-босқич камайтириш режалари илгари сурилган. Марказий банк бир неча бор электрон тўловлар, банк карталари ва тезкор тўлов тизимларини ривожлантириш устувор вазифа эканини таъкидлаган.
Бу чоралар нафақат аҳоли ва бизнес учун қулайлик яратиш, балки иқтисодий шаффофликни ошириш ва соя иқтисодиётини қисқартиришга ҳам хизмат қилади.
📌 Хулоса
🔹 Ўзбекистонда муомаладаги нақд пул ҳажми ўсмоқда, аммо унинг улуши аста-секин камайиб бормоқда.
🔹 Япония ва Германия каби ривожланган мамлакатларда ҳам безнал тўловлар улуши ошиб, нақд пулнинг роли қисқармоқда.
🔹 Шу билан бирга, нақд пул яқин келажакда ҳам тўлиқ йўқолиб кетмайди, балки икки тизим — нақд ва безнал ҳисоб-китоблар биргаликда мавжуд бўлади.
