Ўзбекистонда харидорларга рўйхатдан ўтказилган фискал чек учун харид суммасининг 1 фоизини қайтариб беришга асосланган солиқ кэшбеки тизими қайта кўриб чиқилиши мумкин. Яширин иқтисодиётни қисқартириш ва фискал таҳлил институти фикрича, ушбу механизм ўзининг дастлабки вазифасини бажарди ва келгусида янада манзилли шаклга ўтиши лозим.
Институт маълумотларига кўра, агар 2022 йилда солиқ кэшбегини молиялаштириш учун давлат бюджетидан 820 млрд сўм ажратилган бўлса, 2026 йилга келиб бу кўрсаткич 1,8 трлн сўмга етиши мумкин. Шу билан бирга, солиқ тушумлари ўсиш суръати аста-секин пасаймоқда, бу эса тизимни келгусида молиялаштириш самарадорлиги ҳақида саволлар туғдирмоқда.
Тадқиқот муаллифлари таъкидлашича, бугун кэшбекнинг катта қисми қонуний фаолият юритадиган ва фискал чекларни барибир берадиган йирик савдо тармоқларидаги харидлар учун тўланмоқда. Аслида, бюджет шундоқ ҳам расмий тарзда амалга ошириладиган операцияларни молиялаштирмоқда.
Оммавий тўловлар ўрнига институт тушумларни яшириш хавфи юқори бўлган соҳаларга — кичик дўконлар, умумий овқатланиш объектлари ва бошқа кичик бизнес субъектларига эътибор қаратишни таклиф қилмоқда. Вариантлардан бири сифатида айнан шундай жойларда чек олган харидорлар ўртасида қимматбаҳо совринлар билан лотереялар ўтказиш таклиф этилган. Муаллифлар фикрича, бу бюджет харажатларини сезиларли даражада қисқартириш имконини беради.
Аммо муаммо бартараф этилдими?
Шу билан бирга, қонуний савол туғилади: ҳақиқатан ҳам чек талаб қилиш одати ҳамма жойда шаклландими?
Чирчиқлик кўплаб харидорлар бу ҳолатни яхши билади. Савдо соҳаси рақамлаштирилаётганига қарамай, ҳали ҳам чек умуман берилмайдиган ёки харид учун банк картасига пул ўтказиш ёки нақд пул билан тўлаш таклиф қилинадиган дўконлар ва кичик савдо нуқталари учраб туради. Бунга терминал ишламаслиги, интернет йўқлиги ёки терминал харидор картасига мос эмаслиги сабаб қилиб кўрсатилади. Амалда эса бундай баҳоналар кўпинча савдони касса аппарати орқали расмийлаштирмаслик учун ишлатилади.
Баъзан тадбиркорлар харидор расмий чекдан воз кечса, унга 1–2 фоиз миқдорида ўзларининг «шахсий кэшбек»ларини таклиф қилишга ҳам тайёр бўлади. Натижада ҳар икки томон ютгандек кўринади, аммо бюджет ютқазади ва солиқ интизомини оширишдан кўзланган мақсад савол остида қолади.
Шубҳа йўқки, солиқ кэшбеки тизими ўз натижасини берди. Солиқ тушумлари ошди, миллионлаб фуқаролар эса чекларни сканер қилиш ва ҳар ой банк картасига кичик маблағ олишга одатланди. Аммо бугунги асосий савол бошқача: солиқ интизоми айнан энг зарур бўлган соҳаларда яхшиландими?
Йирик савдо тармоқларида чеклар аввал ҳам берилар эди. Энг муҳими — кичик дўконлар, кафе ва хусусий тадбиркорларда вазият қай даражада ўзгарганини тушунишдир. Агар қоидабузарликлар ҳали ҳам учраётган бўлса, эҳтимол, масала кэшбекнинг мавжуд ёки мавжуд эмаслигида эмас, балки назорат самарадорлиги ва «яширин иқтисодиёт» учун жавобгарликнинг муқаррарлигидадир.
Шунинг учун ҳам Чирчиқ аҳолиси учун, бутун мамлакат каби, кэшбекнинг сақланиб қолиши эмас, балки исталган дўкон ёки кафеда харидорга ортиқча талабсиз расмий фискал чек берилиши муҳимроқ. Ахир айнан шу шаффоф савдонинг энг муҳим кўрсаткичи ҳисобланади.
